Xəzər dənizinin səviyyəsinin aşağı düşməsi son illərdə hövzənin qarşılaşdığı ekoloji və elmi problemlərdən birinə çevrilib. Dünyanın ən böyük qapalı su hövzəsi olan Xəzərdə su səviyyəsinin dəyişməsi iqlim, hidrologiya və insan fəaliyyəti ilə bağlı amillərin təsiri fonunda araşdırılır. Alimlər xüsusilə temperatur artımının yaratdığı buxarlanma, çaylardan dənizə daxil olan suyun azalması və su ehtiyatlarından istifadənin Xəzərin su balansına təsirini öyrənirlər.
Bu fikirləri AZƏRTAC-a müsahibəsində Elm və Təhsil Nazirliyi Coğrafiya İnstitutunun direktoru vəzifəsini icra edən coğrafiya elmləri doktoru, dosent Zaur İmrani söyləyib.
Müsahibimiz qeyd edib ki, Xəzər dənizinin səviyyəsində baş verən dəyişikliklər son illərdə həm alimlərin, həm də ekoloqların diqqət mərkəzində olan məsələlərdən biridir. Dənizin səviyyəsinin aşağı düşməsi yalnız sahil xəttinin dəyişməsi ilə məhdudlaşmır, həm də ekosistemlərə, biomüxtəlifliyə, balıqçılığa, gəmiçiliyə və sahilyanı ərazilərdə yaşayan insanların sosial-iqtisadi fəaliyyətinə təsir göstərə bilər. Xəzər dənizinin səviyyəsində baş verən dəyişikliklərin səbəbləri müxtəlif istiqamətlər üzrə araşdırılır. Elmi tədqiqatlarda geoloji, hidrologiya, iqlim və antropogen amillərin bu prosesə təsiri öyrənilir.
İqlim dəyişmələri bu amillər arasında xüsusi yer tutur. Qlobal temperaturun yüksəlməsi Xəzər hövzəsində hava və su temperaturunun artmasına, nəticədə isə buxarlanmanın intensivləşməsinə səbəb ola bilər. Xəzər qapalı su hövzəsi olduğundan onun su balansında yağıntı, çay axını və buxarlanma arasındakı tarazlıq mühüm rol oynayır. Buxarlanmanın artması daxil olan suyun həcmi ilə kompensasiya olunmadıqda dənizin səviyyəsinin aşağı düşməsi sürətlənə bilər.
Xəzəryanı regionlarda temperatur artımının müşahidə olunması bu istiqamətdə aparılan iqlim tədqiqatlarının əhəmiyyətini daha da artırır. İqlim modelləri gələcəkdə temperatur rejiminin və yağıntıların dəyişə biləcəyini göstərdiyindən Xəzərin su balansının da bu dəyişikliklərdən təsirlənməsi ehtimal olunur. Bununla belə, dənizin səviyyəsindəki dəyişiklikləri yalnız qlobal istiləşmə ilə izah etmək elmi baxımdan kifayət qədər əsaslandırılmış yanaşma hesab edilmir.
Mütəxəssis digər mühüm amilin Xəzərə tökülən çayların su axınının dəyişməsi olduğunu bildirib. Xüsusilə Volqa çayı Xəzərin su balansında mühüm rol oynayır. Bundan əlavə, Kür, Samur və digər çaylar da suyun həcminə təsir göstərir. Çay hövzələrində yağıntıların azalması, quraqlıq dövrlərinin uzanması, temperaturun yüksəlməsi və su ehtiyatlarından artan istifadə çay axınlarının dəyişməsinə səbəb ola bilər.
Çayların su ehtiyatlarından kənd təsərrüfatında, sənayedə və məişətdə artan istifadə də diqqətçəkən məsələlərdəndir. Əhali və təsərrüfat sahələri artdıqca suya tələbat yüksəlir. Bu isə çayların aşağı axınında, o cümlədən Xəzərə çatan suyun həcmində dəyişikliklər yarada bilər. Bu baxımdan çayların ekoloji axınının qorunması, su ehtiyatlarından səmərəli istifadə və transsərhəd su resurslarının birgə idarə olunması böyük əhəmiyyət daşıyır.
Xəzərin səviyyəsinin aşağı düşməsi, ilk növbədə sahil xəttində dəyişikliklər yaradır. Su çəkildikcə vaxtilə su altında qalmış ərazilər quruya çevrilir, limanlara və sahilboyu infrastruktura çıxış məsafələri dəyişir. Dayazlaşma xüsusilə gəmiçilik baxımından əlavə çətinlik yarada bilər. Limanların fəaliyyətinin davam etdirilməsi üçün naviqasiya kanallarının dərinliyinin qorunması və infrastrukturun uyğunlaşdırılması zərurəti yarana bilər.
Ekoloji baxımdan isə vəziyyət daha mürəkkəbdir. Xəzər dənizi çoxsaylı canlı növlərinin, o cümlədən nərə balıqlarının, suitilərin və müxtəlif su quşlarının yaşayış məkanıdır. Su səviyyəsinin uzunmüddətli dəyişməsi sahilyanı bataqlıqların, dayaz su ərazilərinin və digər mühüm yaşayış mühitlərinin strukturuna təsir göstərə bilər. Bu dəyişikliklər qida zəncirində də müəyyən pozuntular yarada və ayrı-ayrı növlərin yaşayış şəraitini çətinləşdirə bilər.
Xüsusilə Xəzər suitisinin vəziyyəti bu baxımdan diqqət çəkir. Xəzər suitisi yalnız bu dənizdə yaşayan endemik növdür və onun populyasiyasına iqlim dəyişmələri, çirklənmə, qida ehtiyatlarının dəyişməsi və insan fəaliyyəti kimi müxtəlif amillər təsir edə bilər. Dəniz səviyyəsindəki dəyişikliklərin suitilərin mühüm yaşayış və çoxalma ərazilərinə necə təsir göstərəcəyi də elmi araşdırmaların istiqamətlərindən biridir.
Balıqçılıq sektoru da mümkün təsirlərdən kənarda qalmır. Xəzərin ekosistemində su temperaturu, duzluluq, oksigen səviyyəsi və qida maddələrinin paylanması kimi göstəricilər canlıların yayılmasına təsir edir. Su səviyyəsinin və hidroloji rejimin dəyişməsi bu göstəricilərin qarşılıqlı əlaqəsinə təsir göstərə bilər. Nəticədə balıq ehtiyatlarının vəziyyətində dəyişikliklər yarana və sahilyanı icmaların iqtisadi fəaliyyətinə təsir göstərə bilər.
Xəzərin səviyyəsinin aşağı düşməsi çirklənmənin təsirlərini də müəyyən ərazilərdə daha nəzərəçarpan edə bilər. Su həcminin azalması bəzi dayaz və qapalı sahələrdə ekoloji proseslərin xarakterini dəyişə bilər. Buna görə suyun keyfiyyətinin, çirkləndirici maddələrin və sahilyanı ərazilərin ekoloji vəziyyətinin mütəmadi monitorinqi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.