AZƏRTAC Səməd Vurğunun yaradıcılıq irsinin əhəmiyyətinə həsr olunmuş elm və mədəniyyətin tanınmış simaları ilə müsahibələr silsiləsini davam etdirir.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Xalq şairi Səməd Vurğunun anadan olmasının 120 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında Sərəncamına uyğun olaraq, Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində xüsusi yer tutan və onilliklər keçəndən sonra aktuallığını itirməyən bu görkəmli söz ustadının zəngin ədəbi irsinin qorunması və təbliği məqsədilə 2026-cı il ərzində ölkədə çoxsaylı elmi, mədəni və maarifləndirici tədbirlər keçirilir.
Bu dəfə AZƏRTAC Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun elmi katibi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Aygün Bağırlı ilə söhbət edib. O, Səməd Vurğunun Azərbaycan ədəbiyyatı tarixindəki yeri, yaradıcılıq irsinin xüsusiyyətləri, onun öyrənilməsinə müasir elmi yanaşmalar və əsərlərinin bu gün aktuallığı barədə bəhs edib.
– Səməd Vurğunun Azərbaycan ədəbiyyatındakı yerini bu gün necə qiymətləndirirsiniz?
– Səməd Vurğun XX əsrin görkəmli Azərbaycan şairlərindən biridir. O, öz ədəbi məktəbini yaradıb, hansı ki, hələ o həyatda ikən inkişaf edib və sonrakı nəsillərə dərin təsir göstərib. Mirzə Ələkbər Sabir və Rəsul Rza məktəbləri ilə yanaşı, o, milli poeziyanın inkişafında mühüm mərhələyə çevrilib.
Səməd Vurğun dilinin sadəliyi və təbiiliyi, yüksək bədii ustalığı və müstəsna poetik istedadı ilə seçilirdi. O, Azərbaycan ədəbi dilinin inkişafına böyük töhfələr verib, onun zənginliyini, melodikliyini və ifadəliliyini ortaya qoyub. Demək olar ki, şair öz yaradıcılığı ilə ana dilinə əbədi bir abidə ucaldıb.
Molla Pənah Vaqifdən sonra poetik nitqinin sadəliyi ənənəsini ən parlaq şəkildə davam etdirən məhz Səməd Vurğun olub. Onun bədii prinsipləri Hüseyn Arif, Məmməd Araz, Qasım Qasımzadə, Hüseyn Kürdoğlu, Əliağa Kürçaylının və bir çox başqa şairlərin əsərlərində öz əksini tapıb ki, onların da çoxu ədəbi aləmə onun dəstəyi ilə gəlib.
Səməd Vurğun təkcə dahi şair deyil, həm də səxavətli bir insan idi. Gənc ədiblər onu öz müəllimləri hesab edir, təkcə istedadının gücünü deyil, həm də insanlara səmimi diqqətini və istedadlı müəllifləri dəstəkləmək istəyini yüksək qiymətləndirirdilər.
Bu yaxınlarda Türkmənistanda keçirilən Azərbaycan Mədəniyyəti Günləri çərçivəsində Türkmənistan Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsində Səməd Vurğunun anadan olmasının 120 illiyinə həsr olunmuş dərs keçirildi. Tələbələrin onun şeirlərini türkmən və Azərbaycan dillərində çox səmimi oxumaları xüsusi təəssürat yaratdı.
Bu baxımdan, Rəsul Həmzətovun Səməd Vurğunun 90 illik yubileyinə həsr olunmuş gecədə söylədiyi sözlər xüsusilə aktual səslənir: “Sovet imperiyası dağıldı, amma Səməd Vurğunun poeziyada yaratdığı imperiya dağılmadı və heç vaxt dağılmayacaq”.
Bu günə qədər Azərbaycandan çox-çox uzaqlarda hiss olunan şairin yaradıcılığına olan sevgi və hörmət, bu sözlərin doğruluğunu təsdiqləyir. Səməd Vurğun təkcə görkəmli əsərlər deyil, həm də müxtəlif nəsillərə və millətlərə mənsub insanları birləşdirən mənəvi irs yaradıb. Siyasi imperiyalar tarixə qovuşur, lakin poeziyanın və sözün gücü ilə yaradılan dünya yaşamaqda davam edir.
– Səməd Vurğunun poeziyasında hansı mövzular mərkəzi yer tutur?
– Səməd Vurğunun yaradıcılığını bir mövzuya bağlamaq mümkün deyil. Onun poeziyası müstəsna genişliklə seçilir və Vətənə, insana olan sevgini, həyatın mənası, tarixi yaddaş, vətəndaş motivləri, təbiətin gözəlliyi, sevgi və insan hisslərinin zəngin dünyası haqqında fəlsəfi düşüncələri əhatə edir.
Azərbaycan obrazı xüsusi yer tutur. Şair doğma torpağının gözəlliyini, tarixini, mədəni irsini və milli xarakterini böyük bədii məharətlə çatdırıb. Təsadüfi deyil ki, “Azərbaycan” şeiri ölkənin poetik xəritəsi adlandırılır, burada onun təbiəti, mənəvi dəyərləri və tarixi yaddaşı vahid bədii obrazda təcəssüm olunur.
Səməd Vurğunun yaradıcılıq irsinin mühüm hissəsi dramaturgiyadır. “Vaqif” dramında XVIII əsrin hadisələrinə müraciət edərək o, tarixi süjet vasitəsilə öz dövrünün – ədalətin, insanın ləyaqətinin və şəxsiyyətin məsuliyyətinin problemlərini qaldırır. Əsərə tarixi, fəlsəfi və humanist bir səs verən məhz budur.
Mövzuların genişliyi, düşüncənin dərinliyi və əbədi insani dəyərlərdən danışmaq bacarığı Səməd Vurğunun yaradıcılığını bu gün də aktual edir.
– Səməd Vurğunun irsinin öyrənilməsində son illərin elmi tədqiqatları hansı yeni yanaşmaları ortaya çıxarıb?
– Son illərdə Səməd Vurğunun yaradıcılıq irsinə elmi maraq xeyli artıb. Tədqiqatçılar əlyazmalarını, şəxsi arxivini, yazışmalarını və əsərlərin erkən müəllif redaksiyalarını getdikcə daha fəal araşdırırlar.
Şairin bir sıra əsərlərinin əlyazma variantlarını nəşrə hazırlayan mətnşünas, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Aslan Salmansoy bu istiqamətdə böyük işlər görüb. Bu materiallar onun yaradıcılıq laboratoriyasına nəzər salmağa, bədii mətnlərin necə yarandığını və təkmilləşdirildiyini görməyə imkan verir. Onlar, həmçinin dövrün ictimai-siyasi reallıqlarının Səməd Vurğunun yaradıcılığına təsirini anlamağa kömək edirlər. Məlumdur ki, onun əsərlərinin bir hissəsi sağlığında nəşr olunmayıb və yalnız Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra əsərlər toplularına daxil olub.
Səməd Vurğunu təkcə görkəmli şair kimi deyil, həm də parlaq şəxsiyyət və ictimai xadim kimi üzə çıxaran müasirlərinin xatirələri də qiymətli mənbə olaraq qalır.
Bu gün Ədəbiyyat İnstitutunda Səməd Vurğun haqqında “Ustadın elmi pasportu” seriyası çərçivəsində kitab hazırlanır. Paralel olaraq onun lirikası, dramaturgiyası, publisistikası, epistolyar irsi və ədəbi-nəzəri baxışları ilə bağlı araşdırmalar aparılır. Xüsusilə Səməd Vurğunun, Yusif Səmədoğlunun və Vaqif Səmədoğlunun yaradıcılıq varisliyinə həsr olunmuş “Səməd Vurğun və Səmədoğlu” mövzusu üzərində işləyirəm.
Səməd Vurğunun yaradıcılığının kifayət qədər tam öyrənildiyinə dair məşhur inanca baxmayaraq, yeni tədqiqatlar naməlum materialları kəşf etməyə davam edir və onun ədəbi irsini yeni şəkildə dərk etməyə imkan verir.