Bir metodist kimi dinlədiyim dərslərdən birində maraqlı bir mənzərənin şahidi oldum. Müəllim şagirdlərə dərslikdəki mövzu ilə bağlı sual ünvanladı. Demək olar ki, bütün sinif eyni məzmunlu, eyni ifadələrlə cavab verdi. Cavablar düzgün idi və qiymətləndirmə baxımından uğurlu görünürdü. Lakin dərsin sonunda müəllim həmin bilikləri gündəlik həyatla əlaqələndirən sadə bir situasiya təqdim etdikdə sinifdə tərəddüd yarandı. Şagirdlər məlumatı xatırlayırdılar, amma onu tətbiq etməkdə çətinlik çəkirdilər. Həmin müşahidədən sonra özümə bir sual verdim: biz uşaqlara doğrudanmı öyrənməyi öyrədirik, yoxsa sadəcə yadda saxlamağı? Məhz bu sual məni təhsildə baş verən dəyişikliklər haqqında daha dərindən düşünməyə vadar etdi. Bu mənzərə əslində təkcə bir məktəbin deyil.
Bu fikirlər Azərbaycan Respublikası Təhsil Cəmiyyətinin üzvü metodist-müəllim Aybəniz Rüstəmovanın AZƏRTAC-a təqdim etdiyi məqalədə yer alıb. Məqalədə qeyd edilib ki, uzun illər ərzində təhsil sistemində biliyin həcmi onun tətbiqindən daha vacib hesab edilib. Şagird nə qədər çox əzbərləyirdisə, bir o qədər uğurlu sayılırdı. Halbuki XXI əsrdə həyat bizdən tamamilə başqa bacarıqlar tələb edir. Bu gün süni intellekt saniyələr ərzində minlərlə fakt təqdim edə bilir. İnternet istənilən məlumatı bir neçə saniyəyə əlçatan edir. Belə olan halda məktəbin əsas missiyası uşaqlara məlumatı əzbərlətmək deyil, onları düşünməyə, araşdırmağa və qərar verməyə hazırlamaqdır.
Bu gün təhsildə ən mühüm dəyişiklik dərsliklərin yenilənməsi və ya sinif otaqlarının texnologiya ilə təmin olunması deyil. Əsas dəyişiklik təhsilə baxışın dəyişməsidir. Dünya artıq “şagird nə qədər bilir?” sualından “şagird bildiyini necə istifadə edir?” sualına keçməkdədir. Məhz buna görə layihəəsaslı təlim son illərdə dünyanın inkişaf etmiş təhsil sistemlərinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib.
Əzbərçiliyə əsaslanan model müəyyən tarixi dövrdə öz missiyasını yerinə yetirmişdi. Sənaye cəmiyyətində eyni işi yerinə yetirən, standart tapşırıqları icra edən insanlara ehtiyac var idi. Məktəblər də bu ehtiyaca uyğun fəaliyyət göstərirdi. Müəllim danışır, şagird dinləyir, öyrəndiyini təkrar edir və imtahanda yazırdı. Lakin bu model informasiya cəmiyyətində əvvəlki effektivliyini itirib. Çünki bugünkü şagird gələcəkdə hələ mövcud olmayan peşələrdə çalışacaq. O peşələrdə isə əzbərlənmiş bilikdən daha çox yaradıcı düşüncə, problem həlli, əməkdaşlıq və təşəbbüskarlıq tələb olunacaq.
Beynəlxalq qiymətləndirmələr də bunu təsdiqləyir. PISA tədqiqatları göstərir ki, uğurlu təhsil sistemi yalnız bilik verən deyil, həmin biliyi real situasiyalarda tətbiq etməyi öyrədən sistemdir. Bu qiymətləndirmələrdə şagirdlərdən tərifləri əzbər söyləmək tələb olunmur. Onlardan qarşılaşdıqları problemi təhlil etmək, müxtəlif məlumatları müqayisə etmək və əsaslandırılmış qərar qəbul etmək gözlənilir. Məhz buna görə yüksək nəticə göstərən ölkələrin təhsil siyasətində layihəəsaslı öyrənmə mühüm yer tutur.
Layihəəsaslı təlim sadəcə yeni metod deyil, öyrənmə fəlsəfəsidir. Burada şagird hazır məlumatı qəbul edən deyil, biliyi özü kəşf edən tərəf olur. O sual verir, araşdırır, məlumat toplayır, fərqli mənbələri müqayisə edir, komanda ilə işləyir və nəticəsini təqdim edir. Bu prosesdə müəllim də dəyişir. O artıq yalnız dərsi izah edən şəxs deyil, öyrənmə prosesini təşkil edən, istiqamət göstərən və şagirdi düşünməyə sövq edən rəhbərdir.
Azərbaycan məktəblərində də bu dəyişikliklərin ilk əlamətləri görünməkdədir. Son illərdə STEAM yanaşmasının tətbiqi, layihə və tədqiqat fəaliyyətlərinin genişləndirilməsi, rəqəmsal resurslardan istifadənin artması tədris prosesinin yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Bir çox məktəbdə şagirdlər artıq müxtəlif layihələr hazırlayır, sosial problemlərlə bağlı araşdırmalar aparır, təqdimatlar edir və komanda şəklində işləyirlər. Bu müsbət tendensiyadır.
Bu gün müəllim qarşısında duran əsas vəzifə şagirdi yalnız imtahana deyil, həyata hazırlamaqdır. Həyat isə standart cavabları qəbul etmir. Həyat əməkdaşlıq etməyi, məsuliyyət götürməyi, dəyişən şəraitdə qərar verməyi və öyrənməyi davam etdirməyi tələb edir. Məktəb bu bacarıqları formalaşdırmadıqca yüksək qiymətlər cəmiyyətin inkişafına gözlənilən töhfəni verməyəcək.
Nəticə etibarilə, əzbərçilikdən layihəəsaslı təhsilə keçid sadəcə metod dəyişikliyi deyil, təhsil fəlsəfəsinin yenilənməsidir. Bu dəyişiklik müəllimdən yeni yanaşma, valideyndən yeni gözlənti, məktəb rəhbərliyindən yeni idarəetmə mədəniyyəti tələb edir. Ən əsası isə cəmiyyət anlamalıdır ki, gələcəyin uğurlu insanı ən çox məlumatı əzbərləyən deyil, öyrəndiyini həyatın müxtəlif sahələrində tətbiq etməyi bacaran, düşünən, araşdıran və yenilik yaradan insandır.
Məktəb gələcəyin cəmiyyətini formalaşdırır. Əgər biz gələcəyin yaradıcı, məsuliyyətli və təşəbbüskar vətəndaşlarını görmək istəyiriksə, bu dəyişikliyi sabah deyil, bu gündən başlamalıyıq.