Türk dünyası təkcə ortaq tarixi keçmiş deyil, həm də dilin, adət-ənənələrin, epik irsin və dəyərlərin milli sərhədlər və coğrafi məsafələr boyunca xalqları birləşdirməyə davam etdiyi vahid mədəni məkandır. Qloballaşma kontekstində tarixi yaddaş, mədəni kod və ənənələrin davamlılığı məsələləri xüsusilə vacibdir. Dil və epik poeziya təkcə ünsiyyət vasitəsinə və ya ədəbi abidələrə deyil, həm də kimliyin və cəmiyyətin mənəvi möhkəmliyinin təməlinə çevrilir.
AZƏRTAC Ankara Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsinin Müasir türk dilləri və ədəbiyyatı kafedrasının dosenti, elmlər doktoru Gürcü Selcan Sağlık ilə söhbəti davam etdirir.
Gürcü Selcan Sağlık söhbətimizin davamında İpək Yolunun sivilizasiya marşrutu kimi rolu, türk dilinin yayıldığı ən qədim ərazilər, gənc tədqiqatçının başlamalı olduğu fundamental mənbələr və bu gün Türk dünyası üçün ən aktual ortaq ehtiyac olan elmi və mədəni əlaqələrin yalnız sənədlərdə deyil, həm də cəmiyyət, xüsusən də gənclər üçün canlı gerçəkliyə çevrilməsi mövzusunda fikirlərini bölüşür.
– İpək Yolunun və onun ticarət şəbəkələrinin bu gün mədəni yaxınlığa təsirini hansı kontekstdə başa düşmək lazımdır?
– İpək Yolu adi ticarət arteriyasından daha çox məna kəsb edirdi. O, təkcə nəqliyyat vasitəsi deyil, həm də ünsiyyət və siyasi qarşılıqlı əlaqənin mühüm kanalı kimi xidmət edirdi. Bundan əlavə, tacirlər və səyyahlar üçün bu yol boyunca tikilmiş karvansaralar sayəsində İpək Yolu memarlıq mədəniyyətinin inkişafına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərib.
O, xalqları və etnik qrupları, onların dillərini, adət-ənənələrini və maddi irsini birləşdirir, mədəniyyətlərin qarşılıqlı zənginləşməsinə kömək edirdi. Bu yol təkcə mal mübadiləsini deyil, həm də ideya, bilik, inanc və bədii formaların qarşılıqlı əlaqəsini asanlaşdırırdı.
XVI əsrdə dəniz marşrutlarının kəşfi ilə beynəlxalq ticarətin mərkəzi həmin yollara keçdi və İpək Yolunun əhəmiyyəti tədricən azaldı. Bəzi iddialara görə, türk sivilizasiyasının və türk dövlətlərinin inkişaf və tənəzzül dövrləri məhz tarixi İpək Yolunun yüksəlişi və tənəzzülü ilə sıx bağlıdır.
Bu mövqe qəbul edilərsə, İpək Yolunun dirçəlişinin müasir dünyada xüsusi aktuallıq və strateji əhəmiyyət kəsb etdiyi aydın olur.
– Sizin zənninizcə, bu gün Türk dünyasının ən təcili ortaq ehtiyacı nədən ibarətdir?
– İlk növbədə, rəqəmsallaşma və zamanla ayaqlaşmaq lazımdır. Bir akademik olaraq, əminəm ki, istənilən vaxt – evdən çıxmadan türk respublikalarında nəşr olunan mənbələrə daxil olmalı və onları sərbəst şəkildə açıb oxuya bilməliyik.
Kitabxanalarımız mümkün qədər rəqəmsal olmalı və açıq giriş formatında fəaliyyət göstərməlidir. Axı bilik paylaşıldıqda artır. Türk dünyasında informasiyanın şəffaflığını və əlçatanlığını təmin etməliyik.
Hərəkət azadlığı da eyni dərəcədə vacibdir. Əgər Türk dünyası miqrasiya axınlarını qəbul edəcəksə, bu, ilk növbədə, türk məkanının özündə olacaq. Dövlətlərarası müqavilələr cəmiyyətin həyatında əks olunmalı, geniş əhaliyə çatmalıdır. Gənclər onların praktik faydalarını dərk etməli və bu əməkdaşlığın imkanlarından faydalanmalıdırlar.
– Türk dilinin yayıldığı ən qədim məlum ərazi harada olub? Bu məsələni hansı tapıntılar və tarixi mənbələr dəstəkləyir?
– Türk dilinin ən qədim məlum coğrafiyasını müəyyən etmək üçün əvvəlcə qədim türklərin yaşadığı və tarixi izlərini qoyduğu bölgələri araşdırmalıyıq. Hunlardan sonra bu ərazilərdə Göktürk dövlətinin mövcud olduğu məlumdur.
Run yazılı abidələrinin yayılmasına əsasən, müasir Qırğızıstan, Qazaxıstan, Şərqi Türküstan, Monqolustan, cənub-şərqi və şimal-şərqi Sibir kimi bölgələri müəyyən edə bilərik. Arxeoloji tapıntılar və yazılı mənbələrlə təsdiqləndiyi kimi, bu bölgələr türk dilinin ən qədim mərkəzləri hesab olunur.
– Əgər gənc bir tələbəyə “Türk dünyasını anlamaq istəyirsinizsə, buradan başla” desəniz, əvvəlcə hansı üç mənbənin və ya istiqamətin adını çəkərdiniz?
– Əvvəlcə, onlara tarixə müraciət etməyi – türklərin mənşəyini və erkən dövlətçiliyini anlamaq üçün ən vacib mənbə kimi Orxon yazılarını məsləhət görərdim. Dil və ədəbiyyat sahəsində isə Mahmud Kaşqarinin “Divanü lüğat -it-Türk” əsərini tövsiyə edərdim. Ümumi türk mədəniyyəti və ənənəvi həyat tərzi ilə tanışlıq üçün “Kitabi Dədə Qorqud” dastanını oxumağı məsləhət görərdim.
Orxon yazılarını Hüseyn Namık Orkunun əsərlərindən, türklərin ümumi tarixini Zəki Validi Toqanın və oğuzların tarixini isə Faruk Sümerin kitablarından öyrənməyi məsləhət görülür.
“Dədə Qorqud” dastanını Orhan Şaik Gökyayın redaktəsindən, türk mifologiyasını Bahaeddin Ögelin tədqiqatlarından, türk dilini isə Zeynep Korkmazın əsərlərindən öyrənmək olar. Bu müəlliflər türk sivilizasiyasını anlamaq üçün möhkəm elmi təməl qoyublar.